მართლმადიდებლური გნოსეოლოგია


რწმენა და მეცნიერება მართლმადიდებლურ
გნოსეოლოგიაში და მეთოდოლოგიაში

ა. პრობლემა თუ ფსევდო პრობლემა

        ანტითეზა და შემდგომი კოლიზია რწმენასა და მეცნიერებას შორის დამახასიათებელია მხოლოდ დასავლური (ფრანკო-ლათინური) აზროვნებისთვის; მართლმადიდებლური წმ. მამათა ტრადიციისათვის ეს მხოლოდ ფსევდო პრობლემაა. ყოველივე ეს ეფუძნება ამ ორი რეგიონის ისტორიულ მონაცემებს.

       ეგრეთწოდებული დილემმა რწმენასა და მეცნიერებას შორის დასავლეთ ევროპაში შეინიშნება მხოლოდ მე-17-ე საუკუნიდან და განპირობებუბლია პოზიტიური მეცნიერებების სწრაფი განვითარებით. დაახლოებით ამავე პერიოდში შეინიშნება მართლმადიდებლურ პოზიციათა პირველი გამოხატვა ამ პრობლემასთან დაკავშირებით. მნიშვნელოვანი ფაქტია აგრეთვე ის, რომ დასავლეთში ზემოთქმული პროცესი ვითარდებოდა და ვითარდება მართლმადიდებლური ეკლესიის ჩაურევლად. ბოლო საუკუნეებში მოხდა ერთგვარი გაუცხოება და დაცილება (რაციონალურ) დასავლეთსა და ორთოდოქსულ აღმოსავლეთს შორის. დასავლეთ ევროპაში ყოველივე ეს განაპირობა ორთოდოქსულ და ეკკლესიასტიკურ პრინციპთა რღვევამ, და აგრეთვე რწმენის გაფილოსოფიურებამ. მართლმადიდებლური ეკლესია არ იღებდა მონაწილეობას თანამედროვე დასავლეთევროპული ცივილიზაციის შექმნაში, რომელიც ასევე განსხვავებული მასშტაბისაა ვიდრე ორთოდოქსული აღმოსავლეთი. ძირითადად, დასავლეთ-ევროპული კურსის შემცვლელი ფაქტორებია: სქოლასტიციზმი (XIII ს.), ნომინალიზმი (XIV ს.), ჰუმანიზმი/რენესანსი (XV ს.), რეფორმაცია (XVI ს.), განმანათლებლობა (XVII ს.).

       ეს არის რევოლუციათა მთელი სერია, რაც უმნიშვნელოვანესი მომენტია დასავლეთ-ევროპული ცივილიზაციის სტრუქტურაში, რომელიც შექმლილია რწმენისა და მეცნიერების დიალექტიკით. სქოლასტიციზმი ითვისებს პლატონურ რეალიას. სამყარო (სააქაო) აღიქმება როგორც ხატი ტრანსცენდენტური უნივერსალიისა (რეალიზმი, არქეტიპი). ცოდნის ინსტრუმენტად გამოცხადებულია გონება-ინტელექტი. ცოდნა (ღვთაებრივი ცოდნაც) მიიღწევა ქმნილებათა არსის ლოგიკური წვდომით. ეს არის მეტაფიზიკური თეოლოგიის საფუძველი, რომელიც უკვე გულისხმობს "Analogia Entis" - თანმიმდევრულ ონთოლოგიურ კავშირს ღმერთსა და სამყროს შორის; ანალოგს უქმნელსა და ქმნილებათა შორის. ნომინალიზმი აღიარებს, რომ უნივერსალია მხოლოდ მარტივი სახელებია, და არა არსებები, როგორც რეალიზმში.

       ამრიგად, ევროპულ აზროვნებაში მიმდინარეობს ბრძოლა პლატონიზმსა და არისტოტელიზმს შორის. ნომინალიზმი წარმოადგენს საფუძველს, რომელზედაც შენდებოდა ევროპული ცივილიზაცია; მისი აუცილიებელი ელემენტებია ფილოსოფიაში - დუალიზმი, ხოლო სოციალურ ასპექტში - ინდივიდუალიზმი. ძირითადი მიზანი დასავლეთის ადამიანისთვის გახდა კეთილდღეობა, რაც თეორიულად ემყარება შუა საუკუნეების სქოლასტიკურ თეოლოგიას. ამრიგად, ნომინალიზმი (იგივე დუალიზმი) გახდა საფუძველი დასავლეთ-ევროპული მეცნიერების, ე.ი. პოზიტიური მეცნიერების განვითარებისა.

        მართლმადიდებლურ აღმოსავლეთს გააჩნია თავისი, დასავლეთ-ევროპულისგან განსხვავებული სულიერი ევოლუცია, რომელიც მიმდინარეობდა სულიერ ლიდერთა - წმინდანთა ხელმძღვანელობით, და ასევე იმ ადამიანთა თანადგომით, რომელნიც მიჰყვებოდნენ მათ და იყვნენ ჭეშმარიტი მორწმუნენი; რომელნიც ერთგულნი დარჩნენ პროფეტულ-აპოსტოლურ-პატრისტიკული ტრადიციისადმი. ეს ტრადიცია უპირისპირდება სქოლასტიციზმს და ყველა სპირიტუალურ მიმდინარეობას, რომელსაც ადგილი ჰქონდა დასავლეთ ევროპაში. აღმოსავლეთ ეკლესიაში დომინირებს ისიხაზმი1, ანუ გულისმიერი ლოცვა (რაც წარმოადგენს პატრისტიკული ტრადიციის ხერხემალს). ეს გამოიხატება ასკეტურ პრაქტიკაში, სადაც მიიღწევა ჭეშმარიტების სულიერი წვდომა; უქმნელთან ზიარება. ორთოდოქსულ აღმოსავლეთში არსებობს რწმენა ადამიანის ღმერთთან შეერთებისა ისტორიის განმავლობაში. ეს კი ნიშნავს ყოველგვარი დუალიზმის უარყოფას. მეცნიერება, რომელიც ვითარდებოდა ბიზანტიასა და სხვა მართლმადიდებლურ ქვეყნებში, მოთავსებული იყო ამ ჩარჩოში. მე-17 ს. მეცნიერულმა რევოლუციამ დასავლეთ ევროპაში ხელი შეუწყო რწმენისა და ცოდნის სფეროთა დაცილებას. ამის შედეგია შემდეგი აქსიომატური პრინციპი: ახალი (პოზიტიური) ფილოსოფია მისაღებად (ე.ი. ჭეშმარიტებად) თვლის მხოლოდ მას, რაც მტკიცდება რაციონალურად. დასავლეთის აზროვნებისათვის ეს არის აბსოლუტური პრინციპი. ამ ახალი ფილოსოფიისათვის ჭეშმარიტებას წარმოადგენს მხოლოდ ღმერთის, სულის, სიქველის, უკვდავების და სასჯელის არსებობა. მიუხედავათ იმ გარემოებისა, რომ ზემოთქმულის აღიარება შესაძლებელია მხოლოდ თეისტური მსოფლმხედველობიდან გამომდინარე, თანამედროვე ევროპულ აზროვნებაში შეინიშნება ათეიზმიც, როგორც მისი ერთ-ერთი სტრუქტურული ელემენტი. ეკკლესიასტიკური დოქტრინა, რომელიც უარყოფილია რაციონალურ აზროვნებაში არის სამება, რომელიც არის ერთი; აგრეთვე ინკარნაცია, გლორიფიკაცია, ხსნა და ა.შ. ეს ნატურალური (ბუნებრივი) და ლოგიკური (ე.ი რაციონალური გონებით დამტკიცედებადი) რელიგია, მართლმადიდებლური თვალთახედვით, არა მარტო განსხვავდება ათეიზმისაგან, არამედ გაცილებით მასზე უარესია! ათეიზმი ნაკლებად საშიშია ვიდრე დამახინჯებული რწმენა (ერესი)!



ბ. მართლმადიდებლური გნოსეოლოგია (შემეცნების თეორია)

       ჩვენ უკვე ავღნიშნეთ, რომ მართლმადიდებლურ აღმოსავლეთში ანტითეზა რწმენასა და მეცნიერებას შორის ფსევდო პრობლემაა. რატომ? მართლმადიდებლურ გნოსეოლოგიას, განაპირობებს შეხედულება, რომლის მიხედვით არსებობს ორგვარი ცოდნის წყარო - უქმნელი და შექმნილი. ერთადერთი წმ. სამებაა უქმნელი; სამყარო, სადაც ჩვენ აღვიქვამთ ჩვენსავე არსებობას - შექმნილია. რწმენა, ეს არის ცოდნა უქმნელზე, მეცნიერება - ქმნილებაზე. ამრიგად, არსებობს ორი, ერთმანეთისგან განსხვავებული ტიპი ცოდნისა; ორივეს გააჩნია თავისი საკუთარი მეთოდი და შემეცნების (აღქმის) საშუალებანი.

       მორწმუნემ, რომელიც სწავლობს ზებუნებრივს, ან უქმნელს, უნდა შეისწავლოს არა რამე მეტაფიზიკური ან ლოგიკურად აღსაქმელი, არამედ მიიღოს საღვთო ცოდნა ღმერთთან ზიარების გზით. ცხოვრების განსაკუთრებულ წესებს და მეთოდებს მივყავართ საღვთო ცოდნისკენ.

       სამართლიანად იყო აღნიშნული: ქრისტიანობა რომ ჩვენს დროში გამოცხადებულიყო, ის უსათუოდ მიიღებდა თერაპიული ინსტიტუტის - საავადმყოფოს სახეს, რომელსაც უნდა აღედგინა ადამიანის ფუნქცია, როგორც ფსიქოსომატიური არსებისა. აი რატომ უწოდებს წმ. იოანე ოქროპირი ეკლესიას “სულიერ საავადმყოფოს”. ზებუნებრივი-თეოლოგიური ცოდნა მართლმადიდებლობაში გამოხატულია სიტყვით: "pathos" (განცდა, გამოცდილება სიცოცხლისა), როგორც აღმნიშვნელი მონაწილეობისა და ზიარებისა ტრანსცენდენტურთან, და არა უქმნელის მიუღწეველ ჭეშმარიტებასთან; ეს ნამდვილად არ არის უბრალო სავარჯიშო სწავლების პროცესში.

       ამრიგად, ქრისტიანული მართლმადიდებლური რწმენა არ არის აბსტრაქტული ჭვრეტითი აღქმა მეტაფიზიკური ჭეშმარიტებისა, პირიქით, ეს არის განსჭვრეტა ჭეშმარიტი სიცოცხლისა: ზესუბსტანციური (ზეარსული) სამებისა. ზემოთქმული ადასტურებს, რომ მართლმადიდებლურ რწმენაში ძირითადია გამოცდილება. გამოცდილება უქმნელთან ზიარებისა და განსჭვრეტისა (რაც იგულისხმება სიტყვებში: "theosis", "glorification") არ ემყარება მხოლოდ წმინდა წერილს, ბიბლიას. ეკლესიის ტრადიცია დაცულია არა ტექსტებში, არამედ ადამიანებში. წმ. წერილი გვეხმარება, თუმც არ არის ტრადიციის მატარებელი. წმ. ტრადიცია შემონახულია წმინდანთა მიერ. თვით ადამიანნი არიან მატარებელნი სახარებისა (”საცნაურ ქმნილ, რამეთუ ხართ წიგნ სამოციქულო ქრისტესა, რომელი იმსახურა ჩუენ მიერ, დაწერილნი არა მელნითა, არამედ სულითა ღმრთისა ცხოველისაჲთა, არა ფიცართა შინა ქვისათა, არამედ ფიცართა შინა გულისა ჴორციელისათა”. 1 კორ. 3:3). ტექსტთა და ნაწერთა უფრო მაღლა დაყენება ვიდრე პრაქტიკული საქმიანობა (ე.ი ზიარება უქმნელთან, ანუ ღმერთთან), ნიშნავს რწმენის გარელიგიოზურებას, და მას მივყავართ იდეოლოგიზაციისკენ, და ფაქტიურად მათი (ე.ი. ტექსტთა) გაკერპებისაკენ. ეს ნიშნავს ფუნდამენტალიზმს; მისი შედეგები კი საყოველთაოდ ცნობილია.

       უქმნელზე ჩვენი ცოდნის განსაზღვრა ნიშნავს ყოველგვარი ანალოგიის უარყოფას (როგორც "entis" ასევე "fides"), უქმნელსა და შექმნილის ურთიერთკავშირთან მიმართებაში. ეკლესიის მამა წმ. იოანე დამასკელი წმ. მამათა ტრადიციაზე დაყრდნობით აცხადებს: "შეუძლებელია ქმნილებაში ვიპოვოთ რაიმე სახე, ან ხატი, რაც ახსნის არსს წმ. სამებისას (შემოქმედი ღმერთის). რადგანაც, განა შესაძლებელია ქმნილებას, რომელიც ასე ცვალებადია, აღწერადი; რომელსაც აქვს სხეული (ფორმა) და მოკვდავია, შეეძლოს სრული ახსნა ღვთაებრივი არსისა, რომელიც ყოველივე ამ კატეგორიათაგან თავისუფალია? (John Damascene, P.G. 94,821/21). აქედან გამომდინარე ნათელი ხდება, რომ ფილოსოფია, თანახმად წმ. მამათა ტრადიციისა, არ არის გათვალისწინებული საღვთო ცოდნის (Theognosia) მიღებისთვის. მაგალითად ჩვენ, პატივს მივაგებთ წმ. ბასილი დიდს (329-379), უზარმაზარი აკადემიური ცოდნის მქონე ადამიანს, და ასევე წმ. ანტონს (250?-357), რომელიც, არ იყო აკადემიურად განათლებული ადამიანი. მიუხედავად ამისა, ისინი არიან ჩვენი მოძღვარნი სჯულში. ორივე გვიმოწმებს ცოდნას შემოქმედზე; წმ. ანტონი, როგორც აკადემიურად სრულიად გაუნათლებელი ადამიანი; წმ. ბასილი დიდი კი, როგორც ადამიანი, რომელსაც უფრო დიდი ცოდნა (ერუდიცია) გააჩნდა, ვიდრე თვით არისტოტელეს!

       ამ თვალსაზრისით, ნეტარი ავგუსტინე (+430), წმ. მამათა (პატრისტიკული) გნოსეოლოგიის იგნორირებისას, შორდება მართლმადიდებლურ ტრადიციას და ღვთისმეტყველის ნაცვლად ხდება ნეო-პლატონისტი! თავისი აქსიომით "Credo ut intelligam" (მჯერა, რომ გავიგებ), ნეტარ ავგუსტინეს შემოაქვს პრინციპი, რომლის თანახმადაც ადამიანს ძალუძს გამოცხადების ლოგიკურად შემეცნება რწმენის მეშვეობით. ეს კი უპირატესობას აძლევს ინტელექტს (გონებას), რომელიც მიჩნეულია ცოდნის მიღების ძირითად ინსტრუმენტად ბუნებრივთან და ასევე ზებუნბრივთან მიმართებაში! ღმერთი გამოცხადებულია, როგორც ლოგიკურად გასაგები ობიექტი, ისევე როგორც სხვა ნატურალური ობიექტები, რაც ყოვლად მიუღებელია მართლმადიდებლობაში! შემდეგი ნაბიჯი ამ ევოლუციაში (რა თქმა უნდა თომა აქვინელის (+1274) სქოლასტიციზმის ინტერვენციის გათვალისწინებით) გადადგა რენე დეკარტმა (+1650), რომელმაც შემოიღო აქსიომა "Cogito, ergo sum"; (ვფიქრობ, ე.ი. ვარსებობ), სადაც ინტელექტი (გონება) გამოცხადებულია არსებობის ძირითად განმსაზღვრელ ფაქტორად.



გ. ორგვარი ცოდნა

       მართლმადიდებლური ტრადიციის თანახმად, არსებობს ორგვარი ცოდნა (სიბრძნე), რაც სწყვეტს არსებულ თეორიულ კოლიზიას გნოსეოლოგიაში. მართლმადიდებლური ტრადიციის თანახმად არსებობს ორგვარი ცოდნა:

1. ღვთაებრივი (Theognosia).
2. ამქვეყნიური (Thyrathen).

პირველი ცოდნა ზებუნებრივია, მეორე - ბუნებრივი. ეს კი ნათლად მეტყველებს იმ განსხვავებაზე, რომელიც არსებობს უქმნელსა და შექმნილს შორის; ღმერთსა და ქმნილებას შორის. ცოდნის ეს ორი ტიპი, შესაბამისად, მოითხოვს სწავლების ორ მეთოდს. საღვთო სიბრძნის (ცოდნის) მიღების მეთოდია ღმერთთან ზიარება, თეოზისი, რომელიც მიიღწევა ღვთაებრივი ძალის შემოსვლით ადამიანის გულში (მესამე ჰიპოსტასის - სულიწმიდის ფუნქცია). ამსოფლიური ცოდნის მიღების მეთოდი კი მეცნიერებაა, რომელიც თავის მხრივ შედეგია ინტელექტუალური (გონებრივი) ვარჯიშისა. მართლმადიდებლური გნოსეოლოგია მკაცრად განსაზღვრავს იერარქიას ცოდნის ამ ორ ტიპში და მათ მეთოდებში.

       მართლმადიდებლურ ტრადიციაში ზებუნებრივ გნოსეოლოგიურ მეთოდს ეწოდება ისიხაზმი, რაც გაიგივებულია სულის უმაღლეს აქტიურობასთან და განწმენდასთან (Nepsis, Katharsis). მართლმადიდებლობა გაიგივებულია ისიხაზმთან. წმ. მამათა2 თვალსაზრისით მართლმადიდებლობა წარმოურგენელია ისიხაზმური პრაქტიკის გარეშე. ისიხაზმის არსი მდგომარეობს ასკეტურ-განმკურვნელ პრაქტიკაში, რომელიც განსწმენდს ადამიანს ქვენა ინსტინქტებისგან და აცხრობს მის ვნებებს, რათა ხელახლა აღენთოს მის გულში ცეცხლი; გზა გაეხსნას ახალ სულერ შესაძლებობებს, ნიჭს... აქვე უნდა აღინიშოს, რომ ისიხაზმი, როგორც განმწმენდი საშუალება ძალზედ პრაქტიკულ ხასიათს ატარებს. აქედან გამომდინარე, თეოლოგია, შესაბამისი პირობების გათვალისწინებით მიეკუთვნება პრაქტიკულ მეცნიერებათა რიგს. თეოლოგიის აკადემიური კლასიფიკაცია სხვადასხა თეორიულ მეცნიერებათა შორის დასავლეთში დაიწყო მხოლოდ XII საუკუნიდან და განპირობებული იყო თეოლოგიის გარდასვლით მეტაფიზიკაში. ის, ვინც ჩვენში იწუნებს და უარჰყოფს მართლმადიდებლურ ღვთისმეტყველებას, ახდენს თავისი ვესტერნიზაციის დემონსტრირებას და აღიარებს რაღაც დისფიგურირებულსა და კარიკატურულ “მეცნიერებას”, რომელიც თეოლოგიად წარმოუდგენია.

        რა არის ნოეტური ნიჭი? სახარება განასხვავებს ადამიანის გონება-ინტელექტს მისი სულისგან (pneuma). სულიერი ნიჭი ეს არის სულის მოქმედება ადამიანის გულში და ნიშნავს გულის სულიერ შესაძლებლობებს; მისი პარალელური ფუნქციაა გულის, როგორც ორგანოს ფუნქცია, რაც მდგომარეობს სხეულში სისხლის ცირკულაციაში. სულიერი ნიჭი, ეს არის მნემონიური სიტემა, რომელიც არსებობს ადამიანის ტვინის უჯრედებში. ეს ორი უნარი შესამჩნევია, თუმც მეცნიერებას არ შეუძლია შეისწავლოს სული. როდესაც ადამიანი სულიწმიდის მეშვეობით მიაღწევს ილლუმინაციას და გახდება ღვთის ტაძარი, მის თავმოყვარეობას ცვლის არაკონდიციონალური (სხვადასხვა პირობათაგან შეუზღუდავი) სიყვარული, რაც შესაძლებელს ქმნის შეიქმნას ჭეშმარიტი საზოგადოებრივ-სოციალური დამოკიდებულებანი (სურვილი ადამიანისა შესწიროს საკუთარი სიცოცხლე მოყვასს). ეს კი აბსოლუტურად საწინააღმდეგოა იმ ვიწრო პირადულ, პატივმოყვარეულ და ეგოისტურ მოთხოვნათა, რომელნიც მეფობენ დასავლეთევროპულ საზოგადოებაში.

        მართლმადიდებლობაში, კონცეპციები და მნიშვნელობები გამოიცდება ემპირიული დასაბუთებით. თეოლოგიაში, დიალექტიკურ-ინტელექტუალური მსჯელობის სტილი, ისევე როგორც დოგმატიზაცია, უცხოა მართლმადიდებლური ტრადიციისათვის. მართლმადიდებლურ ტრადიციაში ადამიანს, რომელიც ფლობს გარკვეულ ცოდნას უქმნელზე (ღმერთზე), ეწოდება მოძღვარი, სულიერი მამა. ცოდნის ორივე სახეობა მოითხოვს მოვლენაზე, ანუ ფენომენზე ემპირიულ ცოდნას. მაგალითად მეცნიერებაში, მხოლოდ მეცნიერს (მკვლევარს) შეუძლია გაიგოს და შეაფასოს მეორე მეცნიერის, ან მეცნიერთა გამოკვლევა მეცნიერების იმავე დარგში. მეცნიერთა აზრის მიღება არასპეციალისტების მიერ, (ე.ი ის ვისაც არ შეუძლია ექსპერიმენტულად შეამოწმოს მეცნიერული გამოკვლევა) ემყარება ნდობას ამ მეცნიერთადმი. წინააღმდეგ შემთხვევაში მეცნიერული პროგრესი წარმოუდგენელია. ზუსტად ასეთივე მდგომარეობაა სარწმუნოებაში. წინასწარმეტყველთა, მოციქულთა, წმინდანთა, მამათა და დედათა ემპირიული ცოდნა და გამოცდილება მიღებულია მორწმუნეთა მიერ (ნდობის, რწმენის ფაქტორიდან გამომდინარე). პატრისტიკული ტრადიცია და ყველა საეკლესიო კრება ეყრდნობა მათ გამოცდილებას. არცერთი საეკლესიო კრება არ ტარდებოდა ზემოთხსენებულ ადამიანთა (Theoumenoi - ღვითსმატარებელი) მონაწილეობის გარეშე (დღევანდელ ეკუმენურ კრებათა ძირითადი პრობლემაც სწორედ ეს არის!). მართლმადიდებლური დოქტრინა ზემოთქმულ ურთიერკავშირებზეა დამყარებული. ამგვადრად, მართლმადიდებლური რწმენა არის ისეთივე დოგმატური, როგორც მეცნიერება. ის, ვინც საუბრობს სარწმუნოებაში არსებულ გადახრებზე, უნდა ითვალისწინებდეს მარკ ბლოხის სიტყვებს, რომ მეცნიერული კვლევა-ძიება ემყარება დასაწისში არსებულ გადახრებს; წინააღმდეგ შემთხვევაში გამოკვლევა შეუძლებელი იქნებოდა. ეს ეხება რწმენასაც. მართლმადიდებლობა, როგორც უკვე აღინიშნა, ანსხვავებს ორგვარ ცოდნას (სიბრძნეს), ასევე მათ მეთოდებს და საშუალებებს, რაც გვაშორებს შესაძლო კონფლიქტს და მათ ურთიერთაღრევას, ეს კი შესაძლებელია მხოლოდ მაშინ, თუ იგნორორებულ იქნება ქრისტიანობის არსი და ძირითადი პრინციპები. მიუხედავათ ამისა, მართლმადიდებლობაში არსებობს ალოგიკური შემთხვევები. მაგალითად, ადამიანი, რომელიც უდიდეს ღვთაებრივ ცოდნას ფლობს, და ამავე დროს აკადემიურად სრულებით გაუნათლებელია, როგორც ზემოთმოხსენებული წმ. ანტონი. რა თქმა უნდა არაფერი ეღობება წინ ორივე ცოდნის ფლობას, როგორც, ეკლესიის მამათა და დედათა შემთხვევაში. მაგალითად, III ს. მათემატიკოსი წმ. ეკატერინე ბრძენი ფლობდა ორსავე ცოდნას: წმ. წამებულმა ბავშვობისას მიიღო ღვთაებრივი სიბრძნე, შემდგომში კი, ყოველივე ამქვეყნიურს (მეცნიერებებს) ჩინებულად ითვისებდა და სწავლობდა...



დ. ღმერთისა და ადამიანის დიალექტიკა

        ყოველივე ზემოთქმულიდან გამომდინარე, მართლმადიდებელ მორწმუნეს პრაქტიკა ცოდნის ორი სახეობის ურთიერთშეფარდებისას ემყარება ღმერთისა და ადამიანის დიალექტიკას. ქრისტოლოგიის თვალსაზრისით, ყოველგვარ ცოდნას აქვს თავისი საზღვარი. პრობლემა კი, მდგომარეობს იმაში, რომ ლიმიტთა და საზღვართა გადალახვა ყოველთვის იწვევს გაუგებრობას და აუცილებლად მივყავართ კონფლიქტისაკენ. ამასთან დაკავშირებით, წმ. მამებმა ზუსტად განსაზღვრეს მეცნიერების და ცოდნა-განათლების დანიშნულება და მათი გამოყენების საზღვრები. წმ. მამამ გრიგოლ ღვთისმეტყველმა განაცხადა, რომ: "სწავლა-განათლება არ უნდა გახდეს უღირსი საქმე". იგი ასევე განსაზღვრავს ცონდის (ორივე ტიპის) ლიმიტს, და იმოწმებს პლატონს, რომელიც ამბობდა: "განუზომლად რთულია ღვთის გაგება და შეუძლებელია მისი არსის გამოხატვა [სიტყვიერად]" (Timaeus, Plato). ბერძენი, მაგრამ ქრისტიანი მოაზროვნე, წმ. გრიგოლი კი ამბობს: "შეუძლებელია ღვთის გამოხატვა (აღწერა) სიტყვებით; აბსოლჲუტურად შეუძლებელია მისი არსის გაგება". აღსანიშნავია, რომ პლატონსაც იგივე აზრი აქვს გამოთქმული; ეს კი მოწმობს მასზედ, რომ ძველბერძნული იდეალისტური ფილოსოფია შორს დგას რაციონალიზმისგან. წმ. გრიგოლი გამოთქვამს აზრს, რომ ქმნილების (ადამიანის) ცოდნა-გამოცდილება უქმნელზე, ვერასდროს ვერ გასცდება ზემოთხსენებულ საზღრებს. განსხვავება და იერარქია ცოდნის ორსავე სახეობაში აღნიშნა ასევე წმ. ბასილი დიდმა. მან აღნიშნა, რომ ადამიანთა რწმენა უნდა არსებობდეს იმ სიტყვებში, რომლებიც ეხება ღმერთს, გონება კი უნდა განამტკიცებდეს მას. რწმენას განაპირობებს სულიწმიდის მოქმედება. წმ. ბასილი დიდის აზრით, რწენა, სულიწმიდის ილლუმინაციაა ადამიანის გულში (P.G. 30,104B-105B). წმ. ბასილი დიდი თავის ჰექსამერონში (Hexameron, P.G. 29, 3-208) გვაძლევს კლასიკურ მაგალითს, თუ როგორ უნდა იყოს გამოყენებული მეცნიერული ცოდნა მართლმადიდებლობაში. იგი უარჰყოფს ფილოსოფოსთა კოსმოლოგიურ თეორიებს უსასრულობასა და თვით-არსებობასთან დაკავშირებით. აჯამებს რა ბიბლიურ და მეცნიერულ ფაქტებს ზემოთქმულ პრობლემებთან დაკვშირებით, წმ. ბასილი შორს სცდება მეცნიერებათა საზღვრებს… გარდა ამისა, უარჰყოფს რა მატერიალისტურ და მწვალებლურ (ერეტიკულ) სწავლებებს, წმ. ბასილი გვაძლევს ქმნილების (ადამიანის) ბუნებისა წმინდა თეოლოგიურ (და არა მეტაფიზიკურ) ინტერპრეტაციას. ზემოთქმული შრომის მთავარი არსი მდგომარეობს მასში, რომ დოგმის ლოგიკური მხარდაჭერა და ახსნა შეუძლებელია მხოლოდ მეცნიერებაზე დაყრდნობით. დოგმა განეკუთვნება სრულიად სხვა სფეროს; იგი გონებასა და მეცნიერებაზე მაღლა დგას: იგი საღვთო ცოდნას განეკუთვნება. დოგმის გამოყენებას ამქვეყნიურ ცოდნაზე დაყრდნობით მივყავართ მეცნიერების მეტაფიზიკაში ტრანსფორმაციისკენ. გონების გამოყენება რწმენის ძირითად განმსაზღვერლ ფაქტორად, გვიდასტურებს მხოლოდ მის (ე.ი გონება-ინტელექტის) უსუსურობას3.

        ამგვარად მართლმადიდებლურ გნოსეოლოგიაში ყოველგვარი ვარაუდი და მოსაზრება ზემოთქმულ პრობლემებთან დაკავშირებით გამოკვლეულია და მკაცრად განსაზღვრული: ყოველგვარ ცოდნას გააჩნია შეფასების საკუთარი კრიტერიუმი, როგორც საღვთო ცოდნას, ისე მეცნიერულს.

        დასავლეთ ევროპის გადაგვარებულ ქრისტიანულ შეხედულებათა ყველაზე ტრაგიკული შედეგია ეკკლესიასტიკური დამოკიდებულება გალილეი გალილეოსადმი. შემთხვევა შეიძლება შევაფასოდ, როგორც “იურისდიქციის გადაჭარბება”. სინამდვილეში კი, საქმე გვაქვს გაცილებით უფრო სერიოზულ შემთხვევასთან: ეს არის ცოდნის სფეროთა აღრევა და მათი გარდაუვალი კონფლიქტი. ყოველივე ამან განაპირობა ის, რომ დასავლეთში გონება-ინტელექტი მიიჩნიეს ამსოფლიურ ცოდნისა და ამავე დროს საღვთო სიბრძნის მიღება-შესწავლის საშუალებად! მეცნიერებაში, მხოლოდ ინტელექტზე დაყრდნობას მივყავართ ზებუნებრივის და სუპერნატურალურის, როგორც ადამიანის ინტელექტისთვის მიუღწეველის უარყოფამდე; რწმენაში კი - თვით მეცნიერების უარყოფამდე, რადგან მეცნიერება ამგვარად უარჰყოფს რწმენის საფუძვლებს. დაახლოებით ამგვარ მოვლენას ჰქონდა ადგილი აღმოსავლეთ ევროპაშიც, როდესაც უარჰყვეს კოპერნიკის სისტემა (1774 - 1821). მეცნიერებამ, თავის მხრივ რევანში აიღო (რომის კათოლიკური ეკლესიის მიერ გალილეის დაგმობისთვის) დარვინის და მისი ევოლუციის თეორიის მეშვეობით.



ე. დასავლეთის პრობლემის ტრანსპლანტაცია მართლმადიდებლურ აღმოსავლეთზე

        ევროპული განმანათლებლური მოძრაობა მდგომარეობდა ფიზიკური ემპირიზმისა და არისტოტელეს მეტაფიზიკის ურთიერთდაპირისპირებაში და ბრძოლაში. განმანათლებლები არიან ფილოსოფოსები, და ასევე რაციონალისტებიც. ბერძენი განმანათლებლები, ადამანტიოს კორეს ხელმძღვანელობით, იყვნენ მეტაფიზიკოსნი თავიანთ თეოლოგიაში; სწორედ მათ შემოიტანეს ემპირიკოსთა და მეტაფიზიკოსთა შორის არსებული კონფლიქტი მართლმადიდებლურ საბერძნეთში. მიუხედავად ამისა, ათონის მთის მართლმადიდებელი მამები, ტრადიციის ერთგულნი დარჩნენ და იყვნენ ემპირიკოსნი თავიანთ თეოლოგიურ მეთოდებში. ბერძნულ აკადემიურ თეოლოგიაში მეტაფიზიკის დანერგვა, ადამანტიოს კორეს დამსახურებაა. აქედან გამომდინარე, იგი იქცა ავტორიტეტად მხოლოდ ბერძენ აკადემიურ თეოლოგთა შორის. თეოლოგიის დანიშნულებად აღარ განიხილებოდა ადამიანის გულის განწმენდა; მისი ადგილი კი დაიკავა სქოლასტიკურმა განათლებამ. იგივე მდგომარეობაა რუსეთში პეტრე I შემდგომ (17-18 სს.). ამგვარად, ეკლესიის მამები განიხილებიან როგორც ფილოსოფოსები, მსგავსად ნეტარ ავგუსტინესი, უფრო ზუსტად კი როგორც ნეო-პლატონისტები და საზოგადო მოღვაწენი. უფრო მეტიც, ისიხაზმი გამოცხადდა ობსკურანტიზმად. კორეს ე.წ. პროგრესული იდეები ემყარება კალვინისტურ, და არა რომაულ კათოლოკურ მეტაფიზიკას; მისი შრომები გაჟღენთილია კალვინისტური პიეტიზმით. მიუხედავად ამისა, ეკლესიის მამათათვის, მართლმადიდებლობა ანტი-მეტაფიზიკურია, რადგან მართლმადიდებლობაში არსებობს ისიხაზმის მეთოდი, რომელიც ემყარება ემპირიულ დასაბუთებას. აი რატომ არის კოლივადელთა 4 ("Kollyvades") ისიხაზმი ემპირიული და მეცნიერული. რაციო (გონება), წმ. ნიკოდემუსის თვალსაზრისით, ემპირიულია. ყოველივე ეს მოცემულია მე-18 ს ისიხაზმელთა პრაკტიკაში, სადაც, თავისებურად არის აღქმული დასავლეთევროპული მეცნიერული პროგრესი. კოლივადელებმა აღიარეს იგივე მეცნიერული შეხედულებები, რაც აღიარა წმ. ნიკოდემუსმა თავის შრომაში "Symbouletikon". წმ. ნიკოდემუსი იზიარებს თანამედროვე თეორიებს გულის ფუნქციათა შესახებ. წმ. ათანასე ფარიოსელი არ ეწინააღმდეგება მეცენიერებას; იგი წინააღმდეგია მხოლოდ ვესტერნიზირებულ განმანათლებელთა მიერ მისი გამოყენებისა. ისინი განიხილავდნენ მეცნიერებას, როგორც ცხოვრების გაუმჯობესების საშუალებას. მაგრამ, მეცნიერების გამოყენებას რწმენის წინააღმდეგ ბრძოლაში, როგორც ამას ადგილი ჰქონადა დასავლეთში, ეწინააღმდეგებოდნენ მე-18-19 სს. ტრადიციული, მართლმადიდებელი ღვთისმეტყველნი. შეცდომა დაშვებულია იმ ბერძენ განმანათლებელთა მიერ, რომელთაც არ ჰქონდათ არავითარი კავშირი პატრისტიკულ თვალსაზრისთან ცოდნაზე (მეცნიერებაზე), თუმც, თავად იყვნენ სასულიერო პირნი. მათ შემოიტანეს მეტაფიზიკოსთა და ემპირიკოსთა შორის არსებული კონფლიქტი საბერძნეთში; სარწმუნოებას კი განიხილავდნენ, როგორც ირრაციონალურ რელიგიას. ეკლესიის მამები, კი განარჩევდნენ ორგვარ ცოდნას; ისინი განასხვავებდნენ რაციონალურს სუპერრაციონალურისგან. რწმენასა და მეცნიერებას შორის არსებულმა კონფლიქტმა და ცოდნათა აღრევამ გამოიწვია იდოლიზაცია ამ ცოდნის ორი სახეობისა. მიუხედავად ამისა, მართლმადიდებლობაში არ არსებობს არავითარი დუალიზმი. არაფერი არ უშლის ხელს რწმენისა და მეცნერების თანაარსებობას, თუ რწმენა არ არის წარმოსახვითი მეტაფიზიკა და მეცნიერება არ აყალბებს თავის დადებით თვისებებს მეტაფიზიკის გამოყენებისას. თანამედროვე მეცნიერული მიღწევები ხელს უწყობენ რწმენასა და მეცნიერებას შორის თანხმობისა და ურთიერთგაგების დამყარებას 5.

       ინდეტერმინაციის პრინციპი თანამედროვე მეცნიერების აპოფატიზმის ერთგვარი გამოვლინებაა. ეკლესიის მამათა სწავლებანი გვეხმარებიან ზემოთქმულ პრობლემათა გადაწყვეტაში. ორივე (უქმნელზე და შექმნილზე) ცოდნის ლიმიტთა აღიარება და შესაბამის მეთოდთა და შემეცნების (აღქმის) საშუალებათა გამოყენება ერთ-ერთი უმთავრესი მომენტია მართლმადიდებლობაში და წმ. მამათა პრაქტიკაში, რომელთაც საღვთო სიბრძნე გაცილებით მაღლა დააყენეს, ვიდრე მიწიერი ცოდნა (ამქვეყნიური სიბრძნე). წინააღმდეგ ამისა, ცოდნის სფეროთა აღრევამ დასავლეთში გამოიწვია მათი არასწორი გაგება (დანიშნულებათა ვერშეფასება) და კონფლიქტის გაღვივება. ეკლესია (ერეტიკული), რომელიც ემყარება მეტაფიზიკურ ღვთისმეტყვეელებას, ყოველთვის ვალდებული იქნება ბოდიში მოიხადოს გალილეოსათვის. მეცნიერება კი, რომელიც უარჰყოფს ცოდნათა საზღვრებს, გადაიზრდება მეტაფიზიკაში და მოუწევს ღმერთის შესწავლა (რაც არ არის მისი დანიშნულება) ან მთლიანად უარჰყოფს ღმერთს.



პროტოპრესვიტერი გიორგი მატალინოსი
ათენის აკადემიის ღვთისმეტყველების კათედრა






1. (Hesychastes - მშვიდი) ფსიქო-სომატური ლოცვა. გულისმიერი ლოცვის რთული ასკეტური სისტემა სუნთქვის რეგულაციით, რომლის დროსაც მონაწილეობას იღებს ადამიანის მთელი არსება (სული და სხეული) და მიიღწევა განწმენდა ქვენა ინსტინქტებისგან, ვნებათა დაცხრომა და უქმნელი ნათლის ხილვა, (ეს ის ნათელია, რომელიც მოციქულებმა იხილეს მთაზე ქრისტეს ფერიცვალებისას; ის რაც დაინახა პეტრემ ქრისტეს აღდგომის დღეს დილით სამარხში შესულმა). ეს ნათელი არ არის შექმნილი ფენომენი, არამედ ღვთის მარადიული, უქმნელი ნათელია. ეს ნათელი არ არის ღვთის არსი, არამედ ღვთის მოქმედება; ღმერთი არავის არ უნახავს [იოან. I. 18]. ღვთის მოქმედება (Energeia, Actus, Operatio) განსხვავდება ღვთის არსისგან (Ousia). ღვთაებრივი ნათლის ხილვა უმაღლესი შესაძლებლობაა ადამიანისა დედამიწაზე; ამ დროს ადამიანი ყველაზე უფრო მეტად უახლოვდება ღმერთს. ჩვეულებრივი ცნობიერების ადამიანისთვის მისაწვდომია მხოლოდ გრძნობათა ორგანოებით აღქმული სინამდვილე, ე.ი ფიზიკური სამყარო, ამსოფლიური ყოფა. ტრანსცენდენტური, მიღმური სინამვილის აღქმისათვის კი ადამიანს სჭირდება სულიერი განვითარება, რათა მისთვის გაიხსნას ზეგრძნობადი სამყაროს კარი. ზეგრძნობადი სამყარო ის სამყაროა, რომელსაც მოკვდანვი ჭვრეტენ მხოლოდ სიკვდილის შემდეგ; ადამიანი, რომელიც სათანადო ეთიკური და სულიერი მომზადების შემდეგ ეზიარება უქმნელს, ამ ზეგრძნობადი სამყაროს საგნებსა და არსებებს სიცოცხლეშივე სჭვრეტს. შუაღამის მზის ხილვა იგივე ღვთაებრივი ნათლის ხილვაა. ანტიურ მისტერიებში, შუაღამის მზის ხილვა ხდებოდა 22 დეკემბრის ღამეს, სოლსტისიუმს, ანუ ნაბუნიობას. ქრისტე განიხილება, როგორც სულიერი მზე, ლოგოსი, რომელსაც ანტიურობაში სულიერად სჭვრეტდნენ. აღსანიშნავია, რომ როგორც მოციქულნი, ასევე ეკლესიის მამები ხედავენ ერთიანობას ქრისტიანულ სიბრძნესა და ანტიურ მისტერიალურ ინიციაციურ სიბრძნეს შორის, რომელიც აგრეთვე ღვთისგან მომადლებულად მიაჩნდათ. ამ სიბრძნეს ასე განმარტავს პავლე მოციქული: "არამედ ვიტყვი სიბრძნესა ღმრთისასა საიდუმლოდ დაფარულსა მას, რომელი პირველადვე განაჩინა ღმერთმან უწინარეს საუკუნეთა სადიებლად ჩუენდა" (1 კორ. 2.7). ასევე ესმოდათ ეს ერთიანობა ბასილი დიდს, ნეტარ ავგუსტინეს და ეკლესიის სხვა მამებს. არსებობს ადრექრისტიანული გამოსახულებები, სადაც “Sol Invictus"-ი ფიგურურებს როგორც ქრისტე, სააღდგომო ლიტურგიის შემსრულებელი (იხ. ე.ზაუსერი, ადრექრისტიანული ხელოვნება, მიუნხენი, 1966 წ. გვ. 393). აღსანიშნავია ანტონ კათალიკოსის მიერ წმ. დავით აღმაშენებლის შექება “წყობილსიტყვაობაში”, სადაც ხაზგასმულია საქართველოს უდიდესი მეფის სულიერი შესაძლებლობანი:

"წარსდიდი აქათ უკეანოდ უზომოდ,
მზისა სრბისათა დროთა სცვალებდი, დავით,
ღამისა მიმართ მზისა აღიცისკრებდი
მწუხრით უმწუხროდ, ჟამით გარეგან ჟამის
ტრფიალი სიბრძნით ნამდვილ სატრფიალოჲსა".

წმ. დავით აღმაშენებლის ნაოსნობის შესახებ ისტორიული ცნობები არ არსებობს. უფრო მეტიც, იმ დროისთვის ოკეანე ჯერ არც იყო აღმოჩენილი. ეს ოკეანე – მშვინვიერი სამყაროს სიმბოლოა. “ღამის მზის” ხილვა კი საერთო მოვლენაა როგორც ანტიური, ასევე ქრისტიანული ინიციაციის გზებისათვის. ოღონდ ქრისტიანი მისტიკოსები (მაგ. სვიმეონ ახალი თეოლოგოსი და სხვ.) ახსენებენ ღამით საღვთო ნათლის ხილვას და ადარებენ მას სულიერ მზეს. სიკდილის წინ, გოეთე ღვთაებრივ ნათელს ნატრობდა, და არა იმ მოჩვენებით სინათლეს, რომელსაც აღიქვამენ ადამიანის შეზღუდული გრძნობათა ორგანოები და მათზე დაფუძნებული ინტელექტი. გოეთეს ცნობილი სიტყვებია: ''ღვთაებრივი გამოცხადების დაუღამებელი ნათელი იმდენად წმინდაა და ხელშეუხები, რომ მას ვერ აღიქვამენ და ვერ იტანენ საბრალო, სუსტი ადამიანები'' (ზვიად გამსახურდია).

2. წმ. გრიგოლ პალამასი, ათონელი ბერი, შემდგომ თესალონიკის ეპისკოპოსი (დაბ.1296, კონსტანტინოპოლი. გარდ. 1359, თესალონიკი. საეკლესიო დღე - 10 თებ.; შემოიღო პატრიარქმა ფილოტეუსმა; კანონიზებულია 1368 წ.) აქტიურად ებრძოდა ისიხაზმის მოწინააღმდეგეებს, რომელთაც კალაბრიელი ეპისკოპოსი ბარლაამი ხელმძღვანელობდა. პალამასს დაწერილი აქვს 60-მდე შრომა ისიხაზმის დასაცავად (მაგ. “წმ. ისიხაზმელთა აპოლოგია” 1338 წ.); იგი ასევე გამოვიდა სქოლასტიკური იდენტიფიკაციის წინააღმდეგ ღმერთის არსისა და ატრიბუტთა შესახებ. წმ. გრიგოლ პალამასმა ისიხაზმის მოწინააღმდეგეთა შეხედულებებში გამოავლინა 50 მწვალებლობა. კონსტანტინოპოლში, წმ. სინოდმა დაგმო ბარლაამელთა და აკინდინოსის (ბარლაამის თანამოაზრის) მოძღვრება, და ყველა მათი მომხრე გამოაცხადა ლათინიზაციის მესვეურებად, რომელთაც მიზნად ჰქონდათ დასახული მართლმადიდებელობის განადგურება. წმ. სინოდმა,1351 წ. გამოსცა დადგენილება (ე.წ. Tomus), რომელიც იცავდა გრიგოლ პალამასს და ადასტურებდა მართლმადიდებლური ეკლესიის პოზიციას ისიხაზმთან მიმართებაში. მე-19 ს. ერთხელ კიდევ დამტკიცდა მართლმადიდებლური პოზიცია ისიხაზმთან დაკავშირებით. ათონელმა ბერმა წმ. ნიკოდემუსმა თავის "Egcheiridion symbouleutichon" (1801) დაიცვა ისიხაზმის მეთოდი, ისევე როგორც ევგენიოს ბულგარისმა, და სხვა სასულიერო პირებმა, განსაკუთრებით კი ათონელმა ბერებმა. ისიხაზმი განუყოფელია მართლმადიდებლობისაგან; ისინი, ვინც გამოდიოდნენ მის წინააღმდეგ, სინამდვილეში იყვნენ მტრები მართლმადიდებლობისა და მთლიანად ქრისტიანული მოძღვრებისა.

3. ამავე აზრისაა უდიდესი მეცნიერი და მოაზროვნე ა.აინშტაინი: "გონება, ცხადია, სუსტია იმ უსასრულო ობიექტებთან შედარებით, რომელთა ახსნასაც ცდილობს... მაგრამ გონების ქმედება საუკუნეთა მანძილზე ანათებს და ათბობს კაცობრიობას". (იხ. "Cosmic Religion", New York, 1931; "Science and God", 1930).

4. კოლივადელთა (Kollyvades) მოძრაობა ღირსშესანიშნავი მოვლენაა მართლმადიდებლურ საბერძნეთში. მოძრაობის სულისჩამდგმელია წმ. მაკარიოს ნოტარასი, კორინთოდან (1731-1805). საბერძნეთის ეკლესიაში უთანხმოება დაიწყო, როდესაც მიცვალებულთა მოსახსენებელ დღედ აირჩიეს კვირა. ზოგიერთმა ბერმა, რომელთაც შემდგომში კოლივადელნი ეწოდათ, გამოთქვა აზრი, რომ აღდგომის დღე არ იყო მიზანშეწონილი მიცვალებულთა მოსახსენებლად (შემდგომში შემოიღეს ორშაბათი დღე). კოლივადელნი იბრძოდნენ თავდაპირველი ეკკლესიასტიკური ტრადიციის აღდგენისთვის; მათი მიზანი იყო აგრეთვე, შეესწავლათ ეკლესიის მამთა შრომები. მოწინააღმდეგეებმა მათ ირონიულად უწოდეს ''კოლივადელები'', რადგან "Kollyva" (ანუ კოლიო) ნიშნავს მოხარშულ ხორბალს.

5. ეკლესიის მამათა შეხედულებებს დროსა და სივრცეზე ძალზედ დაუახლოვდა ხაბბლის, აინშტაინის, ჰაიზენბერგის და XX ს. სხვა უდიდეს მეცნიერთა რელატივისტურ-კოსმოლოგიური შეხედულებები. (იხ. ფრანკი “მეცნიერების ფილოსოფია”; ჰაიზენბერგი “ფიზიკა და ფილოსოფია”, “ატომური ფიზიკის ფილოსოფიური პრობლემები”). უდიდესი მნიშვნელობისაა აგრეთვე თანამედროვე ვერსია სამყაროს წარმოშობის შესახებ და კოსმოსური ტელესკოპის "ხაბბლის" (HST, Hubble Space Telescope) მეშვეობით შესრულებული გამოკვლევები, რომელთა საფუძველზედაც განვითარდა სუპერთანამედროვე თეორია სამყაროს წარმოშობის შესახებ. "დიდი აფეთქების თეორია" წარმოადგენს სამყაროს შექმნის თანამედროვე ვერსიას (ეს ჰიპოთეზა უკვე დადასტურებულია მსოფლიო მეცნიერების მიერ), რომელიც ამყარებს ბიბლიურ შეხედულებებს მაკროკოსმოსზე და დამაჯერებლად უარყოფს სამყაროს ე.წ. ქაოსიდან წარმოშობას - მაკროკოსმოსის ევოლუციურ-მატერიალისტური თეორიას, უფრო ზუსტად კი, აქამდე არსებულ ოფიციალურ მეცნიერულ ვერსიას. "დიდი აფეთქების თეორიის" თანახმად, სამყარო (კოსმოსი) შეიქმნა ზემძლავრი აფეთქების შედეგად, წამის უმცირეს მონაკვეთში (10 - 43 !) და რაც მთავარია არაფრისგან! ისევე როგორც მოცემულია ბიბლიაში, სადაც ღმერთი სამყაროს ქმნის თავისუფალი ნებით; აბსოლუტურად არაფრისგან, ანუ Ex Nihilo. “ხაბბლის” მეშვეობით დადგინდა, რომ კოსმოსი განიცდის სუპერ აქსელერაციას, რომლის ახსნაც ფიზიკის კანონებით შეუძლებელია. თანამედროვე მეცნიერთა განცხადებით, დღეს, უკვე არც ერთ წამყვან მეცნიერს აღარ ეპარება ეჭვი ღმერთის არსებობაში. ნობელის პრემიის ლაურეატმა ჩარლს თაუნსმა განაცხადა, რომ სამყარო წარმოუდგენელია გონიერი საწყისის გარეშე. წამყვანმა ამერიკელმა მეცნიერმა-ასტროფიზიკოსმა რიჩარდ კარსკიმ განაცხადა, რომ "როდესაც ადამიანი იწყებს მსჯელობას დროის უსასრულობისა და სივრცის პრობლემზე, ის უსათუოდ მიდის ძალზედ ნათელ და მართალ აზრამდე, რომ სამყაროში არსებობს ყოვლისშემძლე გონი, ღმერთი…”. უკანასკნელი აღმოჩენები გვარწმუნებენ: გონიერი საწყისის, დეტალური გეგმის გარეშე სამყარო ვერ წარმოიქმნებოდა. გამოკვლევები მიმდინარეობს ზემძლავრი კომპიუტერის – Silicon Graphics "Cosmos"-ს მეშვეობით; ტუმბლერთან, რისი მეშვეობითაც კომპიუტერი შეერთებულია ქსელში, მეცნიერებმა ჩამოჰკიდეს პატარა დაფა წარწერით: "უფალო, დაგვიფარე და გვიხსენ, ამინ".

უმნიშვნელოვანესია აგრეთვე ქრისტეს კვართის – ე.წ. "ტურინის სუდარის" მეცნიერული კვლევების მონაცემები (სუდარაზე გადასულია ქრისტეს სხეულის რენდგენული გამოსახულება აღდგომის მომენტში! გამოსახულება ნეგატიურია!). ამ ექსპერიმენტების განმავლობაში მეცნიერთა უმრავლესობა გახდა მორწმუნე. განსაცვიფრებელია მირონისა და ნაკურთხი წყლის მეცნიერულ კვლევათა შედეგებიც!